«Η Γη της Ελιάς»: όταν η «δραματικότητα» γίνεται ψυχική ρύπανση

Προσωπική κριτική με επιστημονική ματιά
Θα το πω όσο πιο καθαρά μπορώ: για μένα, «Η Γη της Ελιάς» δεν είναι απλώς ένα καθημερινό σίριαλ με ίντριγκα. Είναι μια συστηματική άσκηση στην καλλιέργεια ενός εσωτερικού κλίματος δυσπιστίας, συναισθηματικής εξάντλησης και ηθικού κυνισμού. Και αυτό, όσο «ψυχαγωγικό» κι αν παρουσιάζεται, δεν περνά αθώα από τον ανθρώπινο ψυχισμό σε οποιαδήποτε ηλικία, ανεξάρτητα από φύλο. Δεν ισχυρίζομαι ότι μια σειρά «φταίει» για όλα. Όμως πιστεύω πως, όταν ένα έργο επίμονα αναπαράγει τοξικά μοτίβα ως φυσιολογικότητα, τότε γίνεται κάτι περισσότερο από αφήγηση, γίνεται περιβάλλον. Και ο άνθρωπος, επιστημονικά και πνευματικά, επηρεάζεται από το περιβάλλον του.

Η επιστημονική πλευρά. Τι κάνει ένα τοξικό αφήγημα στον νου

Σε επίπεδο ψυχολογίας των ΜΜΕ, υπάρχει κάτι απλό: ο εγκέφαλος μαθαίνει από επανάληψη. Όταν η βασική «γλώσσα» μιας σειράς είναι η προδοσία, η καχυποψία, η χειραγώγηση, η διαρκής απειλή και η συναισθηματική αστάθεια, τότε ο θεατής εκπαιδεύεται - έστω και ανεπαίσθητα - σε ένα μοντέλο κόσμου όπου:

• οι σχέσεις είναι πεδίο μάχης (όχι τόπος εμπιστοσύνης),
• η εξαπάτηση είναι εργαλείο επιβίωσης,
• η ηρεμία είναι «βαρετή» και άρα ύποπτη,
• η ένταση γίνεται εθισμός.

Αυτό δεν είναι «ηθικολογία». Είναι μηχανισμός η συνεχής έκθεση σε υψηλή ένταση αυξάνει το stress load (συσσωρευτική επιβάρυνση), ενισχύει ρουμιναριστικές σκέψεις («το ξαναπαίζω στο κεφάλι μου»), ανεβάζει καχυποψία και κάνει τον άνθρωπο πιο εύθραυστο απέναντι σε καθημερινές συγκρούσεις.

Μερικά πιθανά ψυχικά αποτελέσματα (που τα βλέπω ως θεατής/ παρατηρητής)

• Συναισθηματική κόπωση: «κουβαλάς» τη σκοτεινιά της πλοκής και μετά το επεισόδιο.
• Κανονικοποίηση της τοξικότητας. Συνηθίζεις να θεωρείς φυσιολογικό το ψυχρό, το χειριστικό, το απειλητικό.
• Στράβωμα της εικόνας των σχέσεων. Οι υγιείς συμπεριφορές φαίνονται αφελείς, οι οριακές φαίνονται «ρεαλισμός».
• Αναισθητοποίηση. Όταν όλα είναι έντονα, τίποτα δεν σε συγκινεί καθαρά - χάνεται η λεπτότητα.
• Διαρκής ενεργοποίηση. Ειδικά σε ανθρώπους με άγχος, η σειρά μπορεί να λειτουργεί σαν «εσωτερικός συναγερμός» που δεν κλείνει.

Σε κάθε ηλικία και φύλο. Γιατί το αποτύπωμα αλλάζει μορφή, όχι ουσία

Η τοξικότητα δεν επηρεάζει όλους το ίδιο, αλλά επηρεάζει όλους με κάποιον τρόπο.

• Παιδιά/ προέφηβοι: Δεν έχουν φίλτρα. Μαθαίνουν «τι είναι σχέση» από αυτό που βλέπουν. Αν το σταθερό μήνυμα είναι ότι οι άνθρωποι λειτουργούν με δόλο, διαμορφώνεται νωρίς μια καχύποπτη κοσμοαντίληψη.
• Έφηβοι: Σε ηλικία ταυτότητας και έρωτα, ένα αφήγημα με διαρκή χειραγώγηση μπορεί να κάνει την ένταση να μοιάζει με αγάπη και την ζήλια με ενδιαφέρον.
• Ενήλικες: Κουρασμένοι ήδη από δουλειά/ οικογένεια, παίρνουν «αντί για αποσυμπίεση»  ένα δεύτερο φορτίο. Και ύστερα αναρωτιόμαστε γιατί ο κόσμος γίνεται πιο ευέξαπτος.
• Ηλικιωμένοι: Συχνά βλέπουν τηλεόραση περισσότερο. Αν η καθημερινότητα ποτίζεται με δυσπιστία και σκοτάδι, αυτό βαραίνει την ψυχή και τη διάθεση.
• Όσο για το φύλο, δεν το βλέπω ως «αντρικό» ή «γυναικείο» ζήτημα. Τοξικά μοτίβα - καχυποψία, έλεγχος, εκβιασμός, εκδίκηση - χτυπούν τον άνθρωπο ως άνθρωπο, την ανάγκη του για ασφάλεια, τρυφερότητα, νόημα.

Η ορθόδοξη ματιά. Ττι «δουλεύει» μέσα μας αυτή η αισθητική

Η Ορθόδοξη Παράδοση μιλά για λογισμούς, για νήψη (εσωτερική εγρήγορση), για την ανάγκη να προσέχουμε «τι βάζουμε μέσα μας». Όχι με φοβικότητα, αλλά με διάκριση. Η ψυχή, όπως και το σώμα, έχει τροφή. Και η τροφή έχει ποιότητα.
Σε αυτή τη σειρά (όπως την αντιλαμβάνομαι), κυριαρχούν στοιχεία που πνευματικά λειτουργούν διαβρωτικά:

• Καλλιέργεια πάθους αντί θεραπείας. Θυμός, εκδίκηση, εμμονή, υποψία.
• Απουσία εσωτερικής μετάνοιας (όχι ως «κήρυγμα», αλλά ως ανθρώπινη μεταστροφή). Συχνά βλέπεις συνέπειες χωρίς κάθαρση.
• Πνεύμα καταλαλιάς/ κουτσομπολιού. Ένα συνεχές «ποιος είπε τι, ποιος έκανε τι», που μαθαίνει την καρδιά να ζει από την αναστάτωση.
• Κοσμολογία σκοτεινή. Σαν να είναι ο άνθρωπος καταδικασμένος να λειτουργεί κυρίως με ιδιοτέλεια.

Η Ορθοδοξία δεν είναι «αποστείρωση» της τέχνης. Είναι πρόσκληση σε αλήθεια που ελευθερώνει. Και για μένα, όταν η αφήγηση γίνεται επίμονα δηλητηριώδης, δεν ψυχαγωγεί θολώνει.

Η προσωπική μου ένσταση. Η σειρά μοιάζει να χρειάζεται την τοξικότητα για να σταθεί

Έχω την αίσθηση ότι η πλοκή δεν στηρίζεται σε ουσιαστική ανάπτυξη χαρακτήρων, αλλά σε έναν κύκλο διαρκούς ανάφλεξης. Ένα πρόβλημα λύνεται για να γεννηθεί αμέσως άλλο, πιο δηλητηριώδες. Αυτό παράγει «εθισμό στο επεισόδιο», αλλά αφήνει μέσα σου κάτι σαν υπόλειμμα, μια εσωτερική σκόνη νεύρου.

Η ίσως ψυχολογία του σεναριογράφου (χωρίς διάγνωση, χωρίς προσωπικές ετικέτες)

Δεν θα κάνω - και δεν πρέπει να κάνει κανείς - διάγνωση ή χαρακτηρισμούς για έναν δημιουργό που δεν γνωρίζει προσωπικά. Όμως, ως θεατής, επιτρέπω στον εαυτό μου μια υπόθεση για την αφηγηματική ψυχολογία που φαίνεται πίσω από το κείμενο.
Όταν ένας κόσμος γράφεται τόσο επίμονα ως πεδίο καχυποψίας και χειρισμού, ίσως αυτό να δείχνει μια βαθιά πεποίθηση ότι «έτσι είναι οι άνθρωποι» (κυνικός ρεαλισμός), μια ανάγκη η ένταση να λειτουργεί σαν βασικός κινητήρας ενδιαφέροντος, μια δυσκολία να θεωρηθεί δραματουργικά ελκυστική η ηρεμία, η ακέραιοι συγχώρηση, η σταθερότητα, ή ακόμη ένα εμπορικό ένστικτο, Τοξικότητα ίσων περισσότερα προσκόλληση.
Το λέω προσεκτικά. Δεν μιλώ για «ψυχική κατάσταση» προσώπου. Μιλώ για κοσμοθέαση που διαπερνά τη γραφή. Και αυτή η κοσμοθέαση, για μένα, είναι πνευματικά και ψυχικά επιβαρυντική.

Τι θα προτιμούσα ως τέχνη και ως δημόσιο προϊόν

Δεν ζητάω «αγιογραφίες» στην τηλεόραση. Ζητάω στοιχειώδη ευθύνη. Να μην πουλιέται η τοξικότητα ως φυσιολογικότητα και η ψυχική βία ως καθημερινό καρύκευμα.

Θα ήθελα να δω περισσότερα από:

• σχέσεις με όρια και αλήθεια,
• συνέπειες που οδηγούν σε αλλαγή,
• ανθρώπους που παλεύουν με το σκοτάδι αλλά δεν κατοικούν μόνιμα μέσα του,
• χώρο για συγχώρηση (όχι «happy end», αλλά ρεαλιστική κάθαρση).

Επίλογος

Για μένα, «Η Γη της Ελιάς» δεν είναι απλώς «σκληρό δράμα». Είναι ένα καθημερινό μάθημα δυσπιστίας, έντασης και ψυχικού θορύβου. Και σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι ήδη κουβαλούν άγχος, μοναξιά και κόπωση, δεν βρίσκω κανέναν λόγο να προσθέτουμε κι άλλο σκοτάδι ως συνήθεια.

Η ψυχή χρειάζεται διάκριση. Και η διάκριση, πολλές φορές, λέει απλά,  δεν τρέφομαι από αυτό.